Kawa z Liceo poświęcona emocjonalnym aspektom i wykorzystaniu nowych technologii w edukacji dzieci z ASD
Od roku akademickiego 2017/2018 Wydział Edukacji Uniwersytetu Complutense w Madrycie (UCM) oferuje studia dyplomowe dla osób z zaburzeniami rozwoju intelektualnego, w tym niepełnosprawnością intelektualną (ID) oraz zaburzeniami ze spektrum autyzmu (ASD). Przy filiżance kawy rozmawiamy z Alberto Sánchezem, jednym z dyrektorów programu dyplomowego Liceo, który współkieruje nim wraz z Esther Rodríguez-Quintaną.
Zespół UCM: Z Państwa doświadczenia wynika, jakie są najważniejsze problemy społeczno-emocjonalne, z którymi mierzą się osoby z ASD?
Alberto: Niemal rozdzieliłbym te dwa pojęcia, aby podkreślić znaczenie każdego z nich, choć są one ze sobą ściśle powiązane. Osoby z ASD mają trudności z rozpoznawaniem emocji – zarówno własnych, jak i innych ludzi. Może to prowadzić do problemów społecznych. Dlatego ważne jest rozwijanie obu tych obszarów. Są to dwa powiązane, ale odrębne zagadnienia.
Jeśli chodzi o wsparcie, w pierwszej kolejności należy skupić się na sferze emocjonalnej, czyli rozpoznawaniu własnych emocji i emocji innych osób. Równie istotny jest jednak aspekt społeczny – nie tylko dla osób z ASD, ale także dla całego społeczeństwa. Powinien on być rozwijany nie tylko w specjalistycznych placówkach, lecz również w szkołach, gdzie dzieci mogą uczyć się, czym jest inkluzja i jak wspierać osoby z ASD. Nauczyciele mogą również włączać tematykę emocji do swoich metod nauczania.
Zespół UCM: Biorąc pod uwagę, że celem programu Liceo jest wspieranie tych osób w wejściu na rynek pracy, zakładamy, że rozwój kompetencji społeczno-emocjonalnych ma ogromne znaczenie. Dodatkowo dyplomy Liceo specjalizują się w opiece społecznej i zdrowotnej, czyli w trosce o innych, co przełamuje stereotypowy obraz tych osób.
Alberto: Pracujemy z osobami w wieku 17–18 lat i starszymi, dlatego ich doświadczenia życiowe są bardzo ważne – są już dorosłymi ludźmi. W tych doświadczeniach dostrzegamy duże różnice w sferze społeczno-emocjonalnej.
Do kwestii emocji podchodzimy w sposób przekrojowy. Istnieje także przedmiot nazwany warsztatami poznawczymi, jednak jego celem nie jest tradycyjne rozwijanie inteligencji. Przyjmujemy znacznie bardziej interdyscyplinarną perspektywę. W jej ramach uczymy rozpoznawania emocji oraz symulujemy sytuacje, które mogą pojawić się w miejscu pracy. Następnie podczas 115 godzin praktyk zawodowych pod nadzorem studenci wykorzystują umiejętności wcześniej ćwiczone podczas symulacji.
Zaobserwowaliśmy, jak osoby z niepełnosprawnością intelektualną i osoby z ASD współdziałają z innymi. Zauważyliśmy, że wielu studentów z autyzmem – być może ze względu na własne doświadczenia związane z otrzymywaniem wsparcia – posiada bardzo rozwinięte kompetencje opiekuńcze, szczególnie wobec osób starszych. Doskonale wyczuwają odpowiedni moment działania i uczą nas, jak wspierać innych. Nie zawsze polega to na zadawaniu pytań czy kontakcie fizycznym, ale często na towarzyszeniu drugiej osobie i szanowaniu jej tempa. Pod tym względem osoby z autyzmem są wyjątkowe.
Zespół UCM: Czy uważa Pan, że technologia może być przydatna w rozwijaniu kompetencji społecznych i emocjonalnych? Jak wygląda w Hiszpanii przygotowanie do pracy z dziećmi z ASD?
Alberto: Uważam, że nowe technologie oferują niemal nieograniczone możliwości, co jest bardzo wartościowe. Musimy jednak zachować ostrożność. Większy nacisk położyłbym na edukację rodzin. Nie możemy oczekiwać, że szkoła wykształci odpowiednie sposoby korzystania z technologii, jeśli w domu obowiązuje zasada: „kiedy chcę”, „gdy rodzice nie mają czasu” albo „gdy chcą, żebym był cicho”. Potrzebna jest zmiana kultury korzystania z technologii. Jeśli szkoły i rodziny współpracują w tym zakresie, nowe technologie mogą przynosić ogromne korzyści. Pozwalają one wzbogacić proces kształcenia o możliwości trudne do zapewnienia w tradycyjnej klasie.
Jeśli chodzi o przygotowanie nauczycieli, uważam, że wciąż wiele pozostaje do zrobienia. Sądzę, że szkoły adaptują się szybciej niż programy kształcenia nauczycieli. Absolwenci uczelni trafiają do rzeczywistości, do której często nie są przygotowani. Wielu z nich czuje się zagubionych i niepewnych.
Na Wydziale Edukacji UCM dostrzegliśmy ten problem i reagujemy na dwa sposoby. Po pierwsze, oferujemy szkolenia i działania podnoszące świadomość wszystkim grupom studentów, które zgłoszą takie zapotrzebowanie poprzez program Liceo. Po drugie, zapewniamy studentom praktyczne doświadczenia we współpracy ze studentami programu Liceo. Bezpośredni kontakt z osobami z ASD pomaga obalać wiele mitów. Nasze doświadczenia pokazują, że wspólne działania skutecznie eliminują uprzedzenia i stereotypy. To najlepszy sposób przygotowania przyszłych nauczycieli.
Zespół UCM: Dziękujemy bardzo za cenne uwagi.
Uwaga: Zespół UCM realizujący projekt EARLY-ASD tworzą Gonzalo Jover, Esther Rodríguez-Quintana oraz Laura Camas. Rozmowa odbyła się 2 lipca 2025 r. w kawiarni Wydziału Edukacji Uniwersytetu Complutense w Madrycie.